Fəsil dəyişikliyinin bədənə təsiri
Mövsümi temperaturun dəyişməsi havadakı allergen konsentrasiyalarına və tənəffüs sağlamlığına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. Keçid dövrlərində temperatur artdıqca bitkilər sürətlənmiş çoxalma dövrlərinə daxil olur və bu da xüsusilə ağcaqayın, ambrion və ot növlərindən tozcuq istehsalının artmasına səbəb olur. Eyni zamanda, isti şərait toz gənələri (Dermatophagoides növləri) üçün ideal yaşayış mühitləri yaradır, onların populyasiyaları 50%-dən yuxarı rütubət və 20-25°C arasında temperaturda inkişaf edir. Bu bioloji hissəciklər, nəfəs alındıqda, meylli şəxslərdə immunoglobulin E (IgE) vasitəçiliyi ilə yaranan hiperhəssaslıq reaksiyalarını tetikler və burun tıkanıklığı, rinoreya və asqırma ilə xarakterizə olunan allergik rinit və ya astma kəskinləşmələrində müşahidə olunan daha ağır bronxial hiperhəssaslıq kimi özünü göstərir.
Bundan əlavə, sürətli temperatur dəyişikliklərinin yaratdığı qəfil termorequlyasiya problemləri tənəffüs epitelinə fizioloji stress yaradır. Normalda 34-36°C-də saxlanılan burun mukozası, soyuq təsir zamanı vazokonstriksiya və isti dövrlərdə vazodilatasiya ilə qarşılaşır və mukosiliar təmizlənmə mexanizmlərini pozur. İqlimşünaslıq tədqiqatlarına görə, bu istilik stressi sekretor immunoqlobulin A (sIgA) istehsalını 40%-ə qədər azaldır və tənəffüs yollarının birinci dərəcəli immunoloji müdafiəsini əhəmiyyətli dərəcədə zəiflədir. Nəticədə yaranan epitel zəifliyi virus patogenezi üçün optimal şərait yaradır - rinoviruslar soyuq burun keçidlərində artan replikasiya sürətini nümayiş etdirir (əsas bədən istiliyinə nisbətən 33-35°C), qrip virionları isə aşağı rütubətli soyuq havada daha yüksək ətraf mühit sabitliyini qoruyur. Bu birləşmiş amillər keçid mövsümlərində yuxarı tənəffüs yolları infeksiyaları üçün əhali riskini təxminən 30% artırır, xüsusən də daha az davamlı mukoza immunitetinə malik uşaq və yaşlı populyasiyalara təsir göstərir.
Mövsümi temperatur dalğalanmaları qan damarlarının daralması və genişlənməsi modellərini dəyişdirərək ürək-damar funksiyasına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərə bilər və bu da qeyri-sabit qan təzyiqi səviyyələrinə səbəb olur. Keçid hava dövrlərində ətraf mühit temperaturunda kəskin dəyişikliklər bədən istilik tarazlığını qorumağa çalışdıqca damar tonusunda təkrarlanan düzəlişlərə səbəb olur. Bu fizioloji stress hipertoniya (xroniki olaraq yüksək qan təzyiqi) və koronar arteriya xəstəliyi (ürək əzələsinə qan axınının pozulması) kimi əvvəlcədən mövcud olan xəstəlikləri olan insanlara qeyri-mütənasib şəkildə təsir göstərir.
Qan təzyiqindəki qeyri-sabitlik ürək-damar sisteminə əlavə yük yaradır və ürəyi qanı effektiv şəkildə dövran etdirmək üçün daha çox işləməyə məcbur edir. Həssas əhali qrupları üçün bu artan tələbat pozulmuş ürək funksiyasını boğa bilər və kəskin ürək-damar ağırlaşmaları riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Bunlara angina pektorisi (sinə ağrısına səbəb olan oksigen tədarükünün azalması) və miokard infarktı (ürək toxumasının zədələnməsinə səbəb olan koronar qan axınının tamamilə tıxanması) daxil ola bilər. Tibbi tədqiqatlar göstərir ki, temperaturdan qaynaqlanan belə hemodinamik qeyri-sabitlik mövsümi keçidlər zamanı, xüsusən də yaşlı xəstələr və zəif idarə olunan xroniki xəstəlikləri olanlar arasında ürək-damar təcili vəziyyətlərinin 20-30% artmasına səbəb olur.
Temperatur və rütubətdəki mövsümi dəyişikliklər bədənin immun funksiyasına müvəqqəti təsir göstərə bilər. İmmunitet sisteminin dəyişən ətraf mühit şəraitinə uyğunlaşması üçün vaxt tələb etdiyindən, bu uyğunlaşma dövrü həssaslıq pəncərəsi yaradır. Bu mərhələdə virus və ya bakteriya kimi patogenlərə məruz qaldıqda, bədənin müdafiəsi zəifləyə bilər və soyuqdəymə, qrip və ya tənəffüs xəstəlikləri kimi infeksiyaların ehtimalını artıra bilər. Yaşlı yetkinlər, kiçik uşaqlar və xroniki sağlamlıq problemləri olanlar, daha az davamlı immun reaksiyalarına görə mövsümi keçidlər zamanı xüsusilə həssasdırlar.
Mövsümi dəyişikliklər zamanı ümumi xəstəliklərin qarşısının alınması və müalicəsi
Tənəffüs xəstəlikləri
1. Qoruyucu tədbirləri gücləndirin
Tozcuqların yüksək konsentrasiyası dövründə çölə çıxmağı azaltmağa çalışın. Çölə çıxmaq lazımdırsa, allergenlərlə təmasdan qaçınmaq üçün maska və eynək kimi qoruyucu vasitələrdən istifadə edin.
2. Evinizdəki havanı təmiz saxlayın
Havalandırma üçün pəncərələri mütəmadi olaraq açın, havadakı allergenləri süzmək üçün hava təmizləyicisindən istifadə edin və qapalı havanı təmiz saxlayın.
3. İmmuniteti artırın
Düzgün qidalanma, orta dərəcədə idman və kifayət qədər yuxu ilə bədəninizin immunitet sistemini gücləndirin və tənəffüs yolları infeksiyaları riskini azaldın.
Ürək-damar xəstəliyi
1. Qan təzyiqini izləyin
Mövsüm dəyişikliyi zamanı qan təzyiqindəki dəyişikliklərdən xəbərdar olmaq üçün qan təzyiqini mütəmadi olaraq izləyin. Əgər qan təzyiqi çox dəyişirsə, vaxtında tibbi yardım alın və həkimin rəhbərliyi altında antihipertenziv dərmanların dozasını tənzimləyin.
2. İsti saxlayın
Soyuqdan qan damarlarının daralmasının qarşısını almaq və ürəyə yükü artırmaq üçün hava dəyişikliklərinə uyğun olaraq vaxtında paltar geyin.
3. Düzgün qidalanın
Duz qəbuluna nəzarət etmək və kalium, kalsium, maqnezium və banan, ispanaq, süd və s. kimi digər minerallarla zəngin qidalar qəbul etmək qan təzyiqinin sabit qalmasına kömək edə bilər.
Allergik xəstəliklər
1. Allergenlərlə təmasdan çəkinin
Allergenlərinizi anlayın və onlarla təmasdan çəkinməyə çalışın. Məsələn, tozcuğa qarşı allergiyanız varsa, tozcuq mövsümündə açıq havada keçirdiyiniz vaxtı azaldın.
2. Narkotiklərin qarşısının alınması və müalicəsi
Allergik simptomları aradan qaldırmaq üçün həkim nəzarəti altında antiallergik dərmanlardan ağlabatan şəkildə istifadə edin. Ağır allergik reaksiyalar üçün vaxtında tibbi yardım alın.
Yazı vaxtı: 18 aprel 2025